NHỮNG VƯỚNG MẮC TRONG TIẾP NHẬN VÀ XỬ LÝ VẬT CHỨNG LÀ PHÁO NỔ, VẬT LIỆU NỔ VÀ VŨ KHÍ QUÂN DỤNG “TỪ THỰC TIỄN QUẢN LÝ VẬT CHỨNG CỦA CƠ QUAN THI HÀNH ÁN DÂN SỰ THÀNH PHỐ HẢI PHÒNG”
12/12/2025
Trong những năm gần đây, cùng với sự gia tăng đáng kể của các vụ án liên quan đến pháo nổ, vật liệu nổ và vũ khí quân dụng, công tác tiếp nhận, quản lý và xử lý vật chứng trong hệ thống Thi hành án dân sự (THADS) đã bộc lộ nhiều khó khăn mang tính hệ thống. Từ vị trí công tác của người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ thủ kho vật chứng tại Thi hành án dân sự thành phố Hải Phòng, cho thấy những vướng mắc này không chỉ bắt nguồn từ tính chất đặc biệt nguy hiểm của loại vật chứng, mà còn do sự giao thoa, chồng lấn về thẩm quyền giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và hệ thống pháp luật chuyên ngành.
Khung pháp lý điều chỉnh công tác tiếp nhận và xử lý vật chứng hiện nay tương đối toàn diện, bao gồm Luật Thi hành án dân sự; Thông tư liên tịch giữa Bộ tư pháp, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiển sát nhân dân tôi cao số 11/2016/TTLT-BTP-TADTC-VKSNDTC ngày 01 tháng 8 năm 2016 quy định một số vấn đề về thủ tục thi hành án dân sự và phố hợp liên ngành trong thi hành án dân sự, Nghị định chính phủ số 137/2020/NĐ-CP ngày 27 tháng 11 năm 2020 về quản lý và sử dụng pháo; Nghị định Chính phủ số 142/2024/NĐ-CP ngày 30 tháng 10 năm 2024 quy định về quản lý kho vật chứng và tài liệu đồ vật; Nghị quyết Quốc hội số 164/2024/QH15 ngày 28 tháng 11 năm 2024 về thí điểm xử lý vật chứng, tài sản trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử một số vụ việc, vụ án hinh sự ; Thông tư liên tịch giữa Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ công an, Tòa án nhân dân tối cao, Bộ quốc phòng số 01/2025/TTLT-VKSNDTC-BCA-TANDTC-BQP ngày 26 tháng 02 năm 2025 quy định chi tiết, hướng dẫn thi hành Điều 3 Nghị định số 164/2024/QH15 của Quốc hội thí điểm xử lý vật chứng, tài sản trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử một số vụ việc, vụ án hình sự, hướng dẫn cụ thể trách nhiệm tiếp nhận đối với một số loại vật chứng đặc thù;Đây là nền tảng pháp lý quan trọng định hình thẩm quyền và cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, đồng thời là cơ sở để nhận diện rõ hơn những bất cập phát sinh trong thực tiễn.
Một trong những vướng mắc lớn nhất hiện nay nằm ở vấn đề thẩm quyền tiếp nhận. Theo quy định của Luật THADS, cơ quan thi hành án chỉ được tiếp nhận vật chứng không thuộc diện quản lý chuyên ngành. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều vụ án sau khi kết thúc quá trình tố tụng, cơ quan tiến hành tố tụng vẫn chuyển giao cho THADS các vật chứng như pháo nổ, thuốc pháo, vật liệu nổ công nghiệp, súng, đạn và các loại vũ khí quân dụng. Việc chuyển giao này trái với quy định tại Nghị định chính phủ số 137/2020/NĐ-CP ngày 27 tháng 11 năm 2020 về quản lý và sử dụng pháo; Nghị định Chính phủ số 142/2024/NĐ-CP ngày 30 tháng 10 năm 2024 quy định về quản lý kho vật chứng và tài liệu đồ vật; đã phân loại pháo nổ và thuốc pháo vào nhóm chất nổ, yêu cầu chế độ bảo quản và xử lý đặc biệt. Khi vật chứng được chuyển giao không đúng thẩm quyền, cơ quan thi hành án không thể tiếp nhận do trái với quy định pháp luật, dẫn đến lúng túng cho cả đơn vị chuyển giao và đơn vị được yêu cầu tiếp nhận. Trên thực tế tại Hải Phòng, nhiều trường hợp hồ sơ vật chứng phải trả lại hoặc xin ý kiến nhiều lần, kéo dài thời gian xử lý và gây khó khăn trong việc đảm bảo tiến độ thi hành án.
Một khó khăn khác thể hiện rõ trong thực tiễn tiếp nhận vật chứng là tình trạng phân loại vật chứng chưa chính xác. Không ít hồ sơ được chuyển giao khi vật chứng chưa được giám định đầy đủ hoặc giữa pháo nổ và pháo hoa, súng tự chế và vũ khí quân dụng bị lẫn lộn, không có mô tả chi tiết hay kết luận giám định đi kèm. Khi vật chứng không được phân loại đúng ngay từ giai đoạn điều tra, việc tiếp nhận của cơ quan THADS bị gián đoạn, bởi không có cơ sở xác định đây có phải là vật chứng thuộc thẩm quyền quản lý của ngành hay không. Đối với người làm nhiệm vụ thủ kho vật chứng, việc tiếp nhận các kiện hàng chứa vật chứng nguy hiểm nhưng thiếu hồ sơ giám định là rủi ro rất lớn và không thể thực hiện theo đúng quy định.
Bên cạnh khó khăn về hồ sơ và phân loại, hạn chế lớn nhất hiện nay trong hệ thống THADS nằm ở cơ sở vật chất kho vật chứng. Các kho vật chứng trong hệ thống thi hành án được thiết kế chủ yếu để bảo quản tài sản thông thường, không đáp ứng các yêu cầu an toàn nghiêm ngặt cần có đối với pháo nổ, vật liệu nổ và vũ khí quân dụng. Kho không có phòng chống cháy nổ chuyên dụng, không được trang bị tủ bảo quản chất nổ, không có hệ thống giám sát an ninh theo tiêu chuẩn quân sự và cũng không có lực lượng kỹ thuật chuyên trách được đào tạo về xử lý vật liệu nổ. Với điều kiện như vậy, việc tiếp nhận vật chứng nguy hiểm không chỉ không phù hợp với quy định pháp luật mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn rất lớn đối với cán bộ, cơ sở vật chất và khu vực lân cận.
Trong hoạt động tiêu hủy vật chứng, khó khăn càng thể hiện rõ hơn. Pháp luật hiện hành quy định việc tiêu hủy pháo nổ, vật liệu nổ và vũ khí quân dụng phải được thực hiện bởi lực lượng công binh hoặc đơn vị quân đội được cấp phép, nhằm bảo đảm an toàn tuyệt đối. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy một số bản án vẫn tuyên “Giao cơ quan Thi hành án dân sự xử lý theo quy định”, tạo ra sự mâu thuẫn giữa phán quyết của Tòa án và thẩm quyền pháp lý thực tế của cơ quan thi hành án. Do không có trang thiết bị, không có lực lượng chuyên môn và không có thẩm quyền pháp lý, cơ quan THADS không thể thực hiện việc tiêu hủy, dẫn đến tình trạng tồn đọng vật chứng hoặc phải kiến nghị nhiều lần để điều chỉnh thẩm quyền, gây kéo dài quá trình thi hành án.
Công tác phối hợp liên ngành dù đã được chú trọng thông qua Nghị quyết Quốc hội số 164/2024/QH15 ngày 28 tháng 11 năm 2024 về thí điểm xử lý vật chứng, tài sản trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử một số vụ việc, vụ án hinh sự , vẫn còn những hạn chế nhất định. Việc bàn giao vật chứng ở một số vụ án còn chậm trễ, hồ sơ kèm theo không đầy đủ, thông tin giữa các cơ quan chưa đồng nhất, dẫn đến nhận thức khác nhau về thẩm quyền tiếp nhận và xử lý. Điều này khiến cho quy trình xử lý vật chứng có nguy cơ bị ách tắc, ảnh hưởng đến chất lượng và tiến độ thi hành án.
Để giải quyết triệt để các vướng mắc nêu trên, các cơ quan tố tụng và cơ quan thi hành án cần thống nhất nhận thức pháp lý rằng THADS không có thẩm quyền và cũng không có điều kiện tiếp nhận, quản lý hay tiêu hủy pháo nổ, vật liệu nổ và vũ khí quân dụng; thẩm quyền này thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự cấp tỉnh. Tòa án khi tuyên án cần thể hiện rõ đơn vị có thẩm quyền xử lý vật chứng, tránh tuyên chung chung dẫn đến khó khăn khi thi hành. Cơ quan Công an cần thực hiện giám định đầy đủ trước khi chuyển giao vật chứng; hồ sơ phải được lập đúng, đủ và thống nhất. Cơ chế phối hợp giữa các cơ quan cần được thực hiện thường xuyên, thực chất, đảm bảo việc bàn giao vật chứng được tiến hành theo đúng quy trình, đúng thẩm quyền và trong thời hạn pháp luật quy định.
Từ góc nhìn của người làm công tác thủ kho vật chứng, có thể thấy rằng các vướng mắc trong tiếp nhận và xử lý vật chứng là pháo nổ, vật liệu nổ và vũ khí quân dụng mang tính hệ thống, đòi hỏi phải có sự điều chỉnh đồng bộ từ khâu quy định pháp luật đến cơ chế phối hợp thực tiễn. Việc tuân thủ nghiêm các quy định tại Nghị định chính phủ số 137/2020/NĐ-CP ngày 27 tháng 11 năm 2020 về quản lý và sử dụng pháo; Nghị định Chính phủ số 142/2024/NĐ-CP ngày 30 tháng 10 năm 2024 quy định về quản lý kho vật chứng và tài liệu đồ vật; và nêu trên sẽ góp phần nâng cao tính an toàn, đúng pháp luật và hiệu quả trong xử lý vật chứng, qua đó tăng cường chất lượng công tác thi hành án dân sự trong tình hình mới.
Một trong những vướng mắc lớn nhất hiện nay nằm ở vấn đề thẩm quyền tiếp nhận. Theo quy định của Luật THADS, cơ quan thi hành án chỉ được tiếp nhận vật chứng không thuộc diện quản lý chuyên ngành. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều vụ án sau khi kết thúc quá trình tố tụng, cơ quan tiến hành tố tụng vẫn chuyển giao cho THADS các vật chứng như pháo nổ, thuốc pháo, vật liệu nổ công nghiệp, súng, đạn và các loại vũ khí quân dụng. Việc chuyển giao này trái với quy định tại Nghị định chính phủ số 137/2020/NĐ-CP ngày 27 tháng 11 năm 2020 về quản lý và sử dụng pháo; Nghị định Chính phủ số 142/2024/NĐ-CP ngày 30 tháng 10 năm 2024 quy định về quản lý kho vật chứng và tài liệu đồ vật; đã phân loại pháo nổ và thuốc pháo vào nhóm chất nổ, yêu cầu chế độ bảo quản và xử lý đặc biệt. Khi vật chứng được chuyển giao không đúng thẩm quyền, cơ quan thi hành án không thể tiếp nhận do trái với quy định pháp luật, dẫn đến lúng túng cho cả đơn vị chuyển giao và đơn vị được yêu cầu tiếp nhận. Trên thực tế tại Hải Phòng, nhiều trường hợp hồ sơ vật chứng phải trả lại hoặc xin ý kiến nhiều lần, kéo dài thời gian xử lý và gây khó khăn trong việc đảm bảo tiến độ thi hành án.
Một khó khăn khác thể hiện rõ trong thực tiễn tiếp nhận vật chứng là tình trạng phân loại vật chứng chưa chính xác. Không ít hồ sơ được chuyển giao khi vật chứng chưa được giám định đầy đủ hoặc giữa pháo nổ và pháo hoa, súng tự chế và vũ khí quân dụng bị lẫn lộn, không có mô tả chi tiết hay kết luận giám định đi kèm. Khi vật chứng không được phân loại đúng ngay từ giai đoạn điều tra, việc tiếp nhận của cơ quan THADS bị gián đoạn, bởi không có cơ sở xác định đây có phải là vật chứng thuộc thẩm quyền quản lý của ngành hay không. Đối với người làm nhiệm vụ thủ kho vật chứng, việc tiếp nhận các kiện hàng chứa vật chứng nguy hiểm nhưng thiếu hồ sơ giám định là rủi ro rất lớn và không thể thực hiện theo đúng quy định.
Bên cạnh khó khăn về hồ sơ và phân loại, hạn chế lớn nhất hiện nay trong hệ thống THADS nằm ở cơ sở vật chất kho vật chứng. Các kho vật chứng trong hệ thống thi hành án được thiết kế chủ yếu để bảo quản tài sản thông thường, không đáp ứng các yêu cầu an toàn nghiêm ngặt cần có đối với pháo nổ, vật liệu nổ và vũ khí quân dụng. Kho không có phòng chống cháy nổ chuyên dụng, không được trang bị tủ bảo quản chất nổ, không có hệ thống giám sát an ninh theo tiêu chuẩn quân sự và cũng không có lực lượng kỹ thuật chuyên trách được đào tạo về xử lý vật liệu nổ. Với điều kiện như vậy, việc tiếp nhận vật chứng nguy hiểm không chỉ không phù hợp với quy định pháp luật mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn rất lớn đối với cán bộ, cơ sở vật chất và khu vực lân cận.
Trong hoạt động tiêu hủy vật chứng, khó khăn càng thể hiện rõ hơn. Pháp luật hiện hành quy định việc tiêu hủy pháo nổ, vật liệu nổ và vũ khí quân dụng phải được thực hiện bởi lực lượng công binh hoặc đơn vị quân đội được cấp phép, nhằm bảo đảm an toàn tuyệt đối. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy một số bản án vẫn tuyên “Giao cơ quan Thi hành án dân sự xử lý theo quy định”, tạo ra sự mâu thuẫn giữa phán quyết của Tòa án và thẩm quyền pháp lý thực tế của cơ quan thi hành án. Do không có trang thiết bị, không có lực lượng chuyên môn và không có thẩm quyền pháp lý, cơ quan THADS không thể thực hiện việc tiêu hủy, dẫn đến tình trạng tồn đọng vật chứng hoặc phải kiến nghị nhiều lần để điều chỉnh thẩm quyền, gây kéo dài quá trình thi hành án.
Công tác phối hợp liên ngành dù đã được chú trọng thông qua Nghị quyết Quốc hội số 164/2024/QH15 ngày 28 tháng 11 năm 2024 về thí điểm xử lý vật chứng, tài sản trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử một số vụ việc, vụ án hinh sự , vẫn còn những hạn chế nhất định. Việc bàn giao vật chứng ở một số vụ án còn chậm trễ, hồ sơ kèm theo không đầy đủ, thông tin giữa các cơ quan chưa đồng nhất, dẫn đến nhận thức khác nhau về thẩm quyền tiếp nhận và xử lý. Điều này khiến cho quy trình xử lý vật chứng có nguy cơ bị ách tắc, ảnh hưởng đến chất lượng và tiến độ thi hành án.
Để giải quyết triệt để các vướng mắc nêu trên, các cơ quan tố tụng và cơ quan thi hành án cần thống nhất nhận thức pháp lý rằng THADS không có thẩm quyền và cũng không có điều kiện tiếp nhận, quản lý hay tiêu hủy pháo nổ, vật liệu nổ và vũ khí quân dụng; thẩm quyền này thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự cấp tỉnh. Tòa án khi tuyên án cần thể hiện rõ đơn vị có thẩm quyền xử lý vật chứng, tránh tuyên chung chung dẫn đến khó khăn khi thi hành. Cơ quan Công an cần thực hiện giám định đầy đủ trước khi chuyển giao vật chứng; hồ sơ phải được lập đúng, đủ và thống nhất. Cơ chế phối hợp giữa các cơ quan cần được thực hiện thường xuyên, thực chất, đảm bảo việc bàn giao vật chứng được tiến hành theo đúng quy trình, đúng thẩm quyền và trong thời hạn pháp luật quy định.
Từ góc nhìn của người làm công tác thủ kho vật chứng, có thể thấy rằng các vướng mắc trong tiếp nhận và xử lý vật chứng là pháo nổ, vật liệu nổ và vũ khí quân dụng mang tính hệ thống, đòi hỏi phải có sự điều chỉnh đồng bộ từ khâu quy định pháp luật đến cơ chế phối hợp thực tiễn. Việc tuân thủ nghiêm các quy định tại Nghị định chính phủ số 137/2020/NĐ-CP ngày 27 tháng 11 năm 2020 về quản lý và sử dụng pháo; Nghị định Chính phủ số 142/2024/NĐ-CP ngày 30 tháng 10 năm 2024 quy định về quản lý kho vật chứng và tài liệu đồ vật; và nêu trên sẽ góp phần nâng cao tính an toàn, đúng pháp luật và hiệu quả trong xử lý vật chứng, qua đó tăng cường chất lượng công tác thi hành án dân sự trong tình hình mới.