Tinh gọn bộ máy trong thi hành án dân sự chỉ thực sự có ý nghĩa chính trị - pháp lý khi chứng minh được rằng sau sắp xếp, tổ chức vận hành chặt chẽ hơn, rành mạch hơn về trách nhiệm và hiệu lực hơn trong thực thi công vụ. Giá trị cốt lõi không nằm ở việc giảm đầu mối đơn thuần, mà ở việc xác định rõ thẩm quyền, chuẩn hóa quy trình, siết chặt kỷ luật thực thi và thiết lập nền tảng pháp lý - tổ chức cho một phương thức quản lý minh bạch, tập trung, hiệu quả.
Từ góc độ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, vấn đề đặt ra không chỉ dừng ở hoàn thiện thể chế và trật tự trách nhiệm, mà còn phải làm rõ cơ sở thực tiễn và lý luận để khẳng định: quá trình tinh gọn, khi được triển khai thực chất, chính là minh chứng thuyết phục cho năng lực tự chỉnh đốn, tự đổi mới của Đảng. Đây cũng là luận cứ có sức nặng để phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, vốn tìm cách phủ nhận hiệu quả lãnh đạo và khả năng tự hoàn thiện của hệ thống.
Không chỉ là thay đổi sơ đồ tổ chức, mà là tái cấu trúc thể chế vận hành
Khi nói đến tinh gọn bộ máy, nhận thức phổ biến thường dừng ở việc sáp nhập đơn vị, giảm số lượng đầu mối hoặc điều chỉnh cơ cấu tổ chức. Tuy nhiên, trong khoa học tổ chức nhà nước, đó mới chỉ là lớp bề mặt của cải cách. Cấp độ sâu hơn, khó hơn và có ý nghĩa quyết định hơn là tái cấu trúc thể chế vận hành, tức là làm rõ lại cách quyền lực được phân công, cách trách nhiệm được xác định, cách phối hợp được thực hiện và cách kiểm tra, giám sát được vận hành. Nếu chỉ đổi tên đơn vị hoặc hợp nhất đầu mối mà không làm rõ những vấn đề đó, bộ máy rất dễ "gọn về hình thức nhưng cũ về cách vận hành".
Trong trường hợp THADS, giá trị nổi bật của đợt sắp xếp vừa qua là không dừng ở thay đổi hình thức tổ chức. Thực tiễn triển khai cho thấy cùng với việc tổ chức lại 63 Cục thành 34 cơ quan cấp tỉnh và 639 Chi cục thành 355 Phòng khu vực, các cơ quan có thẩm quyền đã ban hành quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, cơ cấu tổ chức; kiện toàn nhân sự lãnh đạo; hoàn thiện các quy trình nội bộ; xử lý chế độ, chính sách và các điều kiện bảo đảm hoạt động. Điều đó phản ánh một hướng tiếp cận đúng: tái lập trật tự thể chế phải đi cùng tái lập trật tự tổ chức.
Chính vì vậy, việc đánh giá quá trình tinh gọn bộ máy trong THADS chỉ bằng số lượng đầu mối giảm đi là chưa đủ. Thước đo quan trọng hơn nằm ở việc quan hệ công tác giữa các cấp có rõ hơn không, quyết định quản lý có đi theo một chuỗi trách nhiệm minh định hơn không, quy trình nghiệp vụ có bớt phụ thuộc vào kinh nghiệm cá nhân mà được chuẩn hóa hơn không, và người đứng đầu có chịu trách nhiệm rõ hơn về hoạt động của đơn vị mình không. Đây mới là những giá trị thể chế kết tinh, bảo đảm tính bền vững của cải cách.
Tinh gọn để quyền hạn rõ hơn, trách nhiệm cụ thể hơn
Trong bất kỳ bộ máy nào, nơi nào thẩm quyền không rõ, nơi đó trách nhiệm sẽ mờ; nơi nào trách nhiệm mờ, nơi đó hiệu lực thực thi dễ suy giảm. Thi hành án dân sự là lĩnh vực đặc biệt đòi hỏi sự minh định này, bởi mỗi quyết định, mỗi bước nghiệp vụ đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Do đó, cải cách tổ chức bộ máy ở lĩnh vực này không chỉ nhằm giảm tầng nấc, mà còn nhằm làm cho đường đi của quyền hạn rõ hơn và khả năng xác định trách nhiệm cụ thể hơn.
Ở góc nhìn pháp lý, một bộ máy được tổ chức tốt là bộ máy mà khi phát sinh kết quả tích cực hay tiêu cực đều có thể xác định khá rõ chủ thể chịu trách nhiệm chính, chủ thể phối hợp, căn cứ pháp lý điều chỉnh và quy trình xử lý. Khi mô hình tổ chức mới của THADS được thiết lập theo hướng gọn hơn, tập trung hơn, thì điều cần được củng cố tiếp theo chính là khả năng truy nguyên trách nhiệm ở từng cấp, từng khâu. Nếu làm được điều này, hiệu quả quản lý nhà nước sẽ được nâng lên không chỉ nhờ cơ cấu tinh gọn hơn, mà còn nhờ tâm lý công vụ được điều chỉnh theo hướng "làm gì cũng phải rõ việc, rõ người, rõ trách nhiệm".
Vì vậy, điều đáng ghi nhận ở đợt sắp xếp bộ máy lần này là nó mở ra điều kiện thuận lợi hơn để xây dựng trật tự trách nhiệm trong toàn hệ thống. Quyền hạn không nên được hiểu như khoảng trống linh hoạt quá lớn cho từng đơn vị, mà phải gắn với khuôn khổ nhiệm vụ và cơ chế kiểm tra cụ thể. Tinh gọn bộ máy nếu không đi đến yêu cầu đó thì mới chỉ hoàn thành một nửa chặng đường cải cách; còn nếu tạo được nền tảng để cá thể hóa trách nhiệm, thì giá trị của nó sẽ vượt rất xa việc giảm số lượng đầu mối đơn thuần.
Người đứng đầu và yêu cầu siết chặt trách nhiệm công vụ trong mô hình mới
Trong mọi cuộc cải cách tổ chức, vai trò của người đứng đầu luôn là điểm nút. Bộ máy có thể được thiết kế hợp lý trên giấy, nhưng nếu người đứng đầu thiếu quyết liệt, thiếu bản lĩnh tổ chức thực hiện hoặc không gương mẫu trong chấp hành kỷ luật công vụ, thì hiệu quả cải cách sẽ bị triệt tiêu đáng kể. Đối với THADS, khi mô hình tổ chức được điều chỉnh theo hướng tập trung hơn, trách nhiệm của người đứng đầu lại càng phải được làm rõ và siết chặt hơn. Bởi chính người đứng đầu là chủ thể bảo đảm cho bộ máy mới vận hành thông suốt, đội ngũ ổn định tư tưởng và quy trình mới đi vào nền nếp.
Trách nhiệm của người đứng đầu ở đây không chỉ dừng ở việc hoàn thành chỉ tiêu thi hành án. Quan trọng không kém là trách nhiệm tổ chức lại trật tự nội bộ, giữ vững đoàn kết, ổn định tâm lý đội ngũ, phân công đúng người, đúng việc, xử lý nhanh những vướng mắc nảy sinh và không để bộ máy mới vận hành theo quán tính cũ.
Ở phương diện xây dựng Đảng và xây dựng bộ máy nhà nước, siết trách nhiệm người đứng đầu còn mang ý nghĩa sâu hơn: khẳng định rằng tinh gọn bộ máy không bao giờ đồng nghĩa với nới lỏng kiểm soát, càng không phải là phân tán trách nhiệm. Trái lại, bộ máy càng gọn thì yêu cầu rõ việc, rõ quyền, rõ trách nhiệm, rõ cơ chế kiểm tra, giám sát càng phải được đặt ra nghiêm ngặt hơn.
Quy trình nội bộ, kiểm tra nội bộ và giá trị của trật tự công vụ mới
Một hệ thống không thể vận hành bền vững chỉ bằng ý chí chủ quan của lãnh đạo hoặc tinh thần trách nhiệm cá nhân. Muốn cải cách chuyển thành chất lượng quản trị ổn định, phải có quy trình chuẩn và phải có cơ chế kiểm tra nội bộ hiệu quả. Điều này đặc biệt đúng với thi hành án dân sự, nơi công việc có nhiều khâu nối tiếp nhau, nhiều biểu mẫu, nhiều tương tác với đương sự và nhiều mối quan hệ liên ngành. Nếu quy trình không rõ, công việc sẽ bị cá nhân hóa quá mức; còn nếu kiểm tra nội bộ lỏng lẻo, những lệch chuẩn nghiệp vụ dễ tích tụ thành rủi ro lớn.
Việc Cục Quản lý THADS ban hành, chuẩn hóa các quy trình nội bộ gắn với tổ chức lại bộ máy có thể xem là một điểm nhấn mang ý nghĩa thể chế. Nó cho thấy cải cách tổ chức không tách rời cải cách phương thức vận hành. Quy trình nội bộ không phải là văn bản kỹ thuật thuần túy; nó là "đường ray" để bộ máy vận hành thống nhất. Khi các quy trình về tổ chức thi hành án, quản lý vật chứng, thu - chi tiền thi hành án, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo được thiết kế rõ hơn và phù hợp hơn với mô hình mới, thì khả năng điều hành đồng bộ trong toàn hệ thống sẽ được nâng lên đáng kể.
Cùng với quy trình, kiểm tra nội bộ giữ vai trò như cơ chế tự bảo vệ của bộ máy. Một hệ thống chỉ thật sự mạnh khi có khả năng tự phát hiện sai lệch, tự chấn chỉnh và tự hoàn thiện. Đối với công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đây là một khía cạnh quan trọng: một bộ máy biết tự kiểm soát tốt sẽ giảm thiểu các vụ việc phát sinh tiêu cực, giảm bớt điểm yếu để các luận điệu xuyên tạc khai thác, đồng thời tạo ra bằng chứng thực tế về năng lực tự chỉnh đốn của cơ quan nhà nước. Tinh gọn bộ máy vì thế phải đi cùng tinh lọc quy trình và siết chặt kiểm tra nội bộ.
Khen thưởng các tập thể, cá nhân tiêu biểu: minh chứng của một quá trình tổ chức thực hiện có kết quả
Ngày 20 tháng 3 năm 2026, Bộ trưởng Bộ Tư pháp ký Quyết định số 810/QĐ-BTP tặng Bằng khen cho 3 tập thể và 31 cá nhân có thành tích xuất sắc trong thực hiện Đề án tiếp tục sắp xếp, tinh gọn bộ máy THADS bảo đảm hoạt động hiệu lực, hiệu quả. Xét ở bề mặt, đây là một hoạt động thi đua - khen thưởng. Nhưng nhìn ở chiều sâu, quyết định này phản ánh rằng đằng sau việc sắp xếp bộ máy là cả một quá trình tham mưu, chỉ đạo, phối hợp và tổ chức thực hiện với khối lượng công việc lớn, yêu cầu cao và kết quả đủ nổi bật để được ghi nhận chính thức.
Giá trị của minh chứng này nằm ở chỗ nó làm rõ tính "thực chất" của cải cách. Một cuộc sắp xếp bộ máy mang tính hình thức sẽ khó tạo ra thành tích tổ chức thực hiện cụ thể đến mức có thể lượng hóa và khen thưởng. Trái lại, việc xuất hiện các tập thể, cá nhân được ghi nhận cho thấy cải cách đã đi vào chiều sâu của công tác điều hành: xây dựng đề án, tham mưu văn bản, tổ chức chuyển đổi đầu mối, kiện toàn nhân sự, bảo đảm điều kiện vận hành, giải quyết chính sách, hướng dẫn nghiệp vụ và ổn định hoạt động toàn hệ thống.
Về phương diện thể chế, khen thưởng cũng góp phần khẳng định một thông điệp quan trọng: cải cách bộ máy gắn với trách nhiệm và sự nỗ lực cụ thể của con người trong bộ máy nhà nước. Việc ghi nhận đúng mức những đóng góp đó không chỉ có giá trị động viên, mà còn góp phần củng cố văn hóa trách nhiệm và tinh thần dấn thân trong cải cách. Đây cũng là yếu tố giúp tạo ra sự đồng thuận nội bộ, một điều kiện rất quan trọng để bộ máy sau sắp xếp tiếp tục vận hành ổn định và hiệu quả.
Giá trị chính trị - pháp lý của việc tái lập trật tự trách nhiệm
Đi sâu vào bản chất, trật tự trách nhiệm chính là một trong những nền tảng quan trọng nhất của hiệu lực nhà nước. Ở đâu trách nhiệm mờ nhạt, ở đó quyền lực dễ phân tán; ở đâu quyền lực phân tán, ở đó pháp luật dễ bị thực thi không nhất quán. Bởi vậy, việc tái lập trật tự trách nhiệm trong THADS sau sắp xếp bộ máy không chỉ phục vụ yêu cầu quản lý ngành, mà còn góp phần củng cố sự nghiêm minh của pháp luật và niềm tin vào Nhà nước pháp quyền. Một quyết định thi hành án được thực hiện đúng, đủ, đúng thời hạn, đúng thẩm quyền là kết quả của cả một chuỗi trách nhiệm được xác lập và vận hành hợp lý.
Từ góc độ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giá trị này đặc biệt lớn. Các quan điểm sai trái thường tìm cách thổi phồng những sơ hở trong thực thi để quy chụp bản chất cả hệ thống. Nếu bộ máy thiếu trật tự trách nhiệm, việc phản bác sẽ rất khó khăn, bởi không đủ căn cứ thực tế để chứng minh. Nhưng khi trật tự trách nhiệm được thiết lập, khi từng khâu công việc có căn cứ, có người chịu trách nhiệm, có cơ chế kiểm tra, thì bộ máy có thể tự tin hơn trong giải trình và trong đối thoại với xã hội. Nói cách khác, trách nhiệm rõ là một điều kiện để bảo vệ uy tín của thể chế.
Điều đó cho thấy cải cách tổ chức bộ máy không phải công việc "hậu cần" đứng ngoài nhiệm vụ chính trị. Trái lại, việc tổ chức cho bộ máy vận hành với trách nhiệm minh định, trật tự rõ ràng và kỷ luật nghiêm là một nội dung rất thực chất của công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng và xây dựng Nhà nước pháp quyền. Ở trường hợp THADS, những kết quả bước đầu sau sắp xếp bộ máy đã tạo ra một bằng chứng sinh động rằng chủ trương của Đảng về tinh gọn bộ máy hoàn toàn có thể chuyển hóa thành chất lượng quản trị tốt hơn nếu được triển khai đúng hướng.
Những vấn đề pháp lý cần tiếp tục hoàn thiện để mô hình mới vận hành bền vững
Mặc dù kết quả bước đầu là rất đáng ghi nhận, nhưng để mô hình mới vận hành bền vững, hệ thống pháp luật và quy chế nội bộ vẫn cần tiếp tục được rà soát, hoàn thiện. Trước hết là quy định về chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ công tác giữa cơ quan THADS cấp tỉnh và Phòng THADS khu vực. Khi mô hình tổ chức thay đổi, những ranh giới thẩm quyền cũ có thể không còn phù hợp hoàn toàn; nếu không được chuẩn hóa lại kịp thời, sẽ xuất hiện khoảng trống hoặc chồng lấn trách nhiệm trong thực tiễn.
Tiếp đó là yêu cầu chuẩn hóa sâu hơn cơ chế quản lý, chỉ đạo, kiểm tra và đánh giá trong mô hình mới. Bộ máy càng tập trung, càng cần cơ chế thông tin báo cáo chuẩn, tiêu chí đánh giá công vụ rõ và quy trình xử lý trách nhiệm kịp thời. Đồng thời, cần đặt việc hoàn thiện pháp luật tổ chức thi hành án trong mối liên hệ chặt chẽ với chuyển đổi số, bởi khi phương thức vận hành chuyển dần sang môi trường số, nhiều quy định về phân quyền, cập nhật dữ liệu, lưu vết thao tác, kiểm tra tiến độ và trách nhiệm giải trình cũng phải được thiết kế lại tương thích.
Cuối cùng, cần tiếp tục chú trọng tới yếu tố con người. Thể chế chỉ phát huy hiệu lực khi được thực thi bởi đội ngũ có bản lĩnh, năng lực và ý thức trách nhiệm. Vì vậy, cùng với hoàn thiện quy định, phải gắn việc tinh gọn bộ máy với đào tạo lại, bồi dưỡng kỹ năng quản trị mới, tăng cường kỷ luật công vụ và hoàn thiện cơ chế bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm trong khuôn khổ pháp luật. Chỉ khi tổ chức, quy trình và con người cùng được xử lý như một chỉnh thể, mô hình bộ máy mới của THADS mới có thể phát huy đầy đủ giá trị thể chế của nó.
Bổ sung từ thực tiễn công tác cán bộ: tinh gọn phải đi liền với chuẩn hóa tiêu chuẩn và đạo đức công vụ
Những thông tin mới về công tác tổ chức cán bộ cho thấy đợt sắp xếp bộ máy năm 2025 không chỉ là việc gom đầu mối, mà thực chất là một quá trình tổ chức lại sâu cả về nhân sự, thẩm quyền và khuôn khổ vận hành. Theo thông tin công bố, sau khi mô hình 2 cấp chính thức vận hành từ ngày 01/7/2025, hệ thống đã cơ bản kiện toàn các vị trí lãnh đạo, quản lý chủ chốt; đồng thời tiếp tục tập trung nguồn lực xây dựng các văn bản trụ cột về phân cấp quản lý, vị trí việc làm, quy trình công tác cán bộ và dự thảo nghị định quy định chi tiết Luật THADS về tổ chức cán bộ, điều kiện bảo đảm hoạt động.
Ở góc độ thể chế, chi tiết này rất quan trọng. Một bộ máy tinh gọn chỉ bền vững khi tiêu chuẩn chức danh, tiêu chí lựa chọn cán bộ và cơ chế đánh giá được xác lập minh bạch, đồng bộ. Quy định số 06-QĐ/ĐU ngày 18/3/2026 của Đảng ủy Bộ Tư pháp về tiêu chuẩn chức danh công chức, viên chức lãnh đạo, quản lý các cơ quan, đơn vị thuộc Bộ Tư pháp; cùng với tọa đàm góp ý xây dựng nghị định chi tiết Luật THADS về tổ chức cán bộ và điều kiện bảo đảm hoạt động, cho thấy quá trình chuẩn hóa này đang được đẩy nhanh theo hướng vừa bám luật, vừa bám mô hình tổ chức mới.
Mặt khác, chuẩn hóa cán bộ không thể chỉ dừng ở tiêu chuẩn chức danh. Các nghiên cứu về đạo đức nghề nghiệp của công chức THADS cho thấy yêu cầu xây dựng đội ngũ "vững về chính trị, giỏi về nghiệp vụ, tinh thông pháp luật, công tâm, bản lĩnh, kỷ cương và trách nhiệm", đồng thời xác định đạo đức nghề nghiệp là một hàng rào quan trọng ngăn ngừa lạm quyền, tiêu cực và là điều kiện nền tảng để củng cố niềm tin xã hội đối với pháp luật. Đặt trong mạch lập luận của loạt bài này, đó chính là lớp chiều sâu của giá trị thể chế: tinh gọn bộ máy chỉ tạo ra sức mạnh bền vững khi đi cùng với minh định trách nhiệm và nâng chuẩn phẩm chất công vụ.
Mở rộng khả năng tiếp cận công lý: thước đo sâu hơn của tinh gọn
Một đợt sắp xếp bộ máy chỉ thật sự thành công khi người dân không cảm nhận cải cách như sự thu hẹp hiện diện của cơ quan công quyền, mà ngược lại thấy rõ bộ máy phục vụ mình tốt hơn. Vì vậy, bên cạnh việc tái lập trật tự trách nhiệm trong nội bộ, cần đặt ra một thước đo sâu hơn: tinh gọn có giúp mở rộng khả năng tiếp cận công lý, tiếp cận thi hành án và tiếp cận các dịch vụ pháp lý liên quan cho người dân hay không.
Hội thảo do Bộ Tư pháp tổ chức ngày 24/3/2026 về tăng cường khả năng tiếp cận của công chúng đối với THADS thông qua chế định Thừa phát lại gợi mở một hướng tiếp cận rất đáng chú ý. Khi hệ thống THADS được tổ chức lại theo hướng tinh gọn, việc hoàn thiện các thiết chế bổ trợ và cơ chế hỗ trợ tiếp cận cho người dân sẽ giúp mở rộng năng lực phục vụ của Nhà nước theo hướng gần dân, thuận dân, đúng pháp luật, thay vì để cải cách chỉ dừng lại ở việc chỉnh sửa cấu trúc bên trong.
Như vậy, tái lập trật tự trách nhiệm trong THADS không chỉ là làm rõ ai chịu trách nhiệm ở từng khâu nghiệp vụ, mà còn là làm rõ Nhà nước phải chịu trách nhiệm như thế nào trong việc bảo đảm người dân được tiếp cận thi hành án thuận lợi, bình đẳng, minh bạch và đúng pháp luật. Đây cũng là cách chuyển hóa yêu cầu xây dựng Đảng, xây dựng Nhà nước pháp quyền thành cảm nhận thực tế trong đời sống xã hội.
Trật tự trách nhiệm càng rõ, không gian xuyên tạc càng hẹp
Từ góc độ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giá trị lớn của việc tái lập trật tự trách nhiệm trong THADS là làm thu hẹp vùng mờ mà các quan điểm sai trái thường lợi dụng. Khi quyền hạn, quy trình, đầu mối chỉ đạo và cơ chế kiểm tra được xác lập rõ hơn, sẽ khó có chỗ cho những suy diễn kiểu "không ai chịu trách nhiệm", "đùn đẩy tập thể" hay "cải cách để né trách nhiệm".
Xa hơn, chính một trật tự trách nhiệm được thiết lập nghiêm mới tạo ra cơ sở để nhân dân kiểm chứng bằng trải nghiệm cụ thể của mình: hồ sơ đến đâu, ai xử lý, chậm ở khâu nào, trách nhiệm thuộc về đâu. Một khi bộ máy tự làm rõ được mình trước nhân dân, thì bản thân điều đó đã là một hình thức đấu tranh phản bác có sức nặng đối với những luận điệu sai trái, thù địch cố gieo tâm lý bất tín nhiệm vào hoạt động của các cơ quan tư pháp và thi hành án.
(Còn nữa)
Kỳ sau: Chuyển đổi số trong THADS: Từ công cụ kỹ thuật đến thiết chế minh bạch hóa quy trình.

Nguyễn Thị Thu Hằng,
Ủy viên Ban Chấp hành Đảng bộ Cục Quản lý THADS

TÀI LIỆU THAM KHẢO