3. Một số giải pháp hoàn thiện pháp luật về điều kiện để bảo đảm tài chính để thi hành án
3.1. Phương án 1: Vẫn quy định về điều kiện bảo đảm tài chính, hoàn thiện để phù hợp với thực tiễn
Một là, bãi bỏ quy định về việc yêu cầu người có lỗi thực hiện nghĩa vụ thi hành án:
Như đã phân tích, trình bày ở phần trước, quy định về điều kiện yêu cầu người có lỗi thực hiện nghĩa vụ thi hành án không đảm bảo tính khả thi trên thực tế. Bởi lẽ, theo bản án tuyên xử, người phải thi hành án là cơ quan, tổ chức sử dụng ngân sách nhà nước. Người có lỗi gây thiệt hại không được bản án xác định là người phải thi hành án. Do đó, không có cơ chế bắt buộc họ phải thực hiện nghĩa vụ. Cơ quan phải thi hành án chỉ có thể đưa ra yêu cầu thi hành án và vận động, thuyết phục họ thi hành, trường hợp họ có điều kiện thi hành nhưng không tự nguyện thi hành hoặc chỉ thi hành một phần cũng không có biện pháp để bắt buộc được họ. Trên thực tế, hầu hết các vụ việc đã giải quyết, người có lỗi gây thiệt hại chỉ thực hiện một phần nghĩa vụ, nhiều trường hợp không thực hiện.
Cùng là trách nhiệm của người thi hành công vụ có lỗi gây thiệt hại, nếu so sánh việc thi hành án theo cơ chế bảo đảm tài chính và cơ chế bồi thường nhà nước ta thấy có sự không công bằng với người có lỗi gây thiệt hại. Cụ thể:
Đối với bản án thi hành theo cơ chế bồi thường nhà nước, người có lỗi gây thiệt hại chỉ phải chịu trách nhiệm hoàn trả sau khi cơ quan tài chính cấp kinh phí cho cơ quan phải thi hành án để thi hành;
Đối với bản án thi hành theo cơ chế bảo đảm tài chính, người có lỗi gây thiệt hại phải thực hiện nghĩa vụ thi hành án trước khi cơ quan phải thi hành án lập hồ sơ đề nghị cấp kinh phí bảo đảm tài chính để thi hành án. Sau khi được cơ quan tài chính chính cấp kinh phí bảo đảm tài chính để thi hành án xong, người đó còn phải thực hiện thêm trách nhiệm hoàn trả cho ngân sách nhà nước. Như vậy họ phải thi hành 02 lần: nghĩa vụ thi hành án và nghĩa vụ hoàn trả.
Từ những phân tích trên, để đảm bảo tính khả thi trong thực hiện thủ tục bảo đảm tài chính để thi hành án và đảm bảo tính công bằng giữa người thi hành công vụ có lỗi gây thiệt hại, tác giả đề xuất bỏ quy định về việc yêu cầu người có lỗi thực hiện nghĩa vụ trước khi lập hồ sơ bảo đảm tài chính.
Hai là, hoàn thiện các quy định về việc cơ quan phải thi hành án phải thực hiện tiết kiệm kinh phí từ nguồn kinh phí tự chủ để thi hành án
-Về thời điểm bắt đầu thực hiện tiết kiệm kinh phí để thi hành án:
Thay vì cơ quan phải thi hành án sẽ tiết kiệm kinh phí từ thời điểm bản án có hiệu lực pháp luật nên quy định thời điểm bắt đầu thực hiện tiết kiệm kinh phí là “thời điểm cơ quan phải thi hành án nhận được quyết định thi hành án”. Quy định như trên sẽ giải quyết được bất cập trong việc người được thi hành án không yêu cầu thi hành án (không có quyết định thi hành án) mà cơ quan, tổ chức vẫn phải tiết kiệm kinh phí để chờ thi hành. Đồng thời, quy định trên cũng hạn chế những ảnh hưởng đến quyền lợi của người lao động trong cơ quan phải thi hành án, trong thời gian chưa có quyết định thi hành án, họ vẫn được hưởng các khoản chi khen thưởng, phúc lợi và thu nhập tăng thêm.
- Về thời điểm xác định khoản kinh phí cơ quan phải thi hành án đã tiết kiệm được từ nguồn kinh phí tự chủ:
Thay vì quy định hiện nay là thời điểm xác định khoản kinh phí cơ quan phải thi hành án đã tiết kiệm được từ nguồn kinh phí tự chủ là thời điểm lập hồ sơ đề nghị bảo đảm tài chính, cần quy định rõ “thời điểm xác định khoản kinh phí tiết kiệm được từ nguồn kinh phí tự chủ là thời điểm lập hồ sơ đề nghị bảo đảm tài chính hợp lệ”, Vì chỉ khi hồ sơ đã hợp lệ thì cơ quan phải thi hành án mới được cấp kinh phí bảo đảm tài chính để thi hành án. Trường hợp hồ sơ chưa hợp lệ, tiếp tục phải hoàn thiện thì cơ quan đó vẫn phải tiếp tục tiết kiệm kinh phí từ nguồn kinh phí tự chủ trong thời gian hoàn thiện hồ sơ.
3.2. Phương án 2: Bỏ các quy định về điều kiện đảm bảo tài chính, thực hiện cấp kinh phí bảo đảm tài chính để thi hành án tương tự như cấp kinh phí để thi hành các bản án, quyết định về bồi thường nhà nước
Qua nghiên cứu và thực tiễn theo dõi, giải quyết các hồ sơ đề nghị cấp kinh phí bảo đảm tài chính để thi hành án và hồ sơ cấp kinh phí bồi thường nhà nước trong hoạt động THADS, tác giả nhận thấy:
Các bản án được thi hành theo cơ chế bảo đảm tài chính và theo cơ chế bồi thường nhà nước đều xuất phát từ các vi phạm của công chức, người lao động trong cơ quan, tổ chức sử dụng ngân sách nhà nước và đều liên quan đến hoạt động của cơ quan, tổ chức đó. Các bản án được thi hành theo cơ chế bồi thường nhà nước là do nội dung tranh chấp thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, thoả mãn các điều kiện được quy định tại Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước và được Toà án thụ lý xét xử theo Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Các bản án còn lại, nội dung tranh chấp không thuộc phạm vi trách nhiệm bồi thường của nhà nước hoặc thuộc phạm vi nhưng không thoả mãn các điều kiện được quy định tại Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, được Toà án thụ lý và xét xử theo các quy định pháp luật khác thì được thi hành theo cơ chế bảo đảm tài chính.
Xét về bản chất, việc Nhà nước cấp kinh phí để thi hành án theo cơ chế bảo đảm tài chính hay cơ chế bồi thường nhà nước đều là việc Nhà nước bỏ tiền ra để thực hiện thay nghĩa vụ cho người thi hành công vụ.
Tuy nhiên, điều kiện để được Nhà nước cấp kinh phí để thi hành án cho cơ quan phải thi hành án theo hai cơ chế này hoàn toàn khác nhau, cụ thể:
Đối với cơ chế bồi thường nhà nước: Theo quy định tại Điều 62 Luật trách nhiệm bồi thường của Nhà nước năm 2017 thì: “Trong thời hạn 02 ngày làm việc kể từ ngày quyết định giải quyết bồi thường hoặc bản án, quyết định của Tòa án về giải quyết yêu cầu bồi thường có hiệu lực pháp luật, cơ quan trực tiếp quản lý người thi hành công vụ gây thiệt hại phải gửi hồ sơ đề nghị cấp kinh phí bồi thường đến cơ quan tài chính có thẩm quyền”
Như vậy, cơ quan phải thi hành án không phải thực hiện bất kỳ điều kiện gì trước khi lập hồ sơ đề nghị cấp kinh phí bồi thường.
Đối với cơ chế bảo đảm tài chính: như đã trình bày ở các phần trên, cơ quan phải thi hành án phải thực hiện các biện pháp tài chính cần thiết là: (1) yêu cầu người có lỗi thực hiện nghĩa vụ; (2) thực hiện tiết kiệm kinh phí từ nguồn kinh phí tự chủ để thi hành án. Sau khi thực hiện các biện pháp trên mà chưa đủ kinh phí để thi hành án thì mới được lập hồ sơ đề nghị bảo đảm tài chính để thi hành án.
Như đã phân tích ở các phần trên, quy định về điều kiện bảo đảm tài chính để thi hành án đối với các cơ quan phải thi hành án gặp rất nhiều vướng mắc dẫn đến kéo dài thời gian thi hành án; người bị thiệt hại chậm nhận được quyền lợi dẫn đến khiếu nại, tố cáo vượt cấp, kéo dài; người lao động trong cơ quan phải thi hành án không được nhận phúc lợi và thu nhập tăng thêm; ngân sách nhà nước thêm thiệt hại do phát sinh lãi chậm thi hành án; người có lỗi gây thiệt hại vừa phải chịu nghĩa vụ thi hành án vừa phải chịu trách nhiệm hoàn trả.
Có thể thấy rằng: cùng là việc Ngân sách nhà nước cấp kinh phí cho cơ quan, tổ chức sử dụng ngân sách nhà nước để thi hành án nhưng theo cơ chế bồi thường nhà nước việc lập hồ sơ đề nghị cấp kinh phí thuận lợi hơn rất nhiều so với cơ chế bảo đảm tài chính. Bên cạnh đó lại đảm bảo được quyền lợi của người bị thiệt hại (do sớm nhận được tiền bồi thường); người lao động trong cơ quan phải thi hành án không bị ảnh hưởng quyền lợi do cơ quan không phải tiết kiệm chi để thi hành án; ngân sách nhà nước ít bị thiệt hại do không phát sinh lãi chậm thi hành án; người có lỗi gây thiệt hại chỉ phải chịu trách nhiệm hoàn trả.
Từ những lý do trên, để đảm bảo khả thi, tính công bằng khi thực hiện việc cấp kinh phí từ ngân sách nhà nước cho các cơ quan, tổ chức sử dụng ngân sách nhà nước để thi hành án giữa hai cơ chế nêu trên, tác giả đề xuất bỏ các quy định về điều kiện để bảo đảm tài chính để thi hành án tại Điều 40 Nghị định 62/2015/NĐ-CP và Điều 2 Thông tư liên tịch số 07/2016/TTLT-BTP-BTC. Theo đó, sau khi bản án có hiệu lực và nhận được quyết định thi hành án, cơ quan phải thi hành án sẽ thực hiện thủ tục lập hồ sơ đề nghị cấp kinh phí bảo đảm tài chính gửi cơ quan tài chính có thẩm quyền tương tự như thủ tục lập hồ sơ đề nghị cấp kinh phí bồi thường nhà nước.