Về nguyên tắc khi bản án, quyết định dân sự có hiệu lực pháp luật, thì các cơ quan, tổ chức, cá nhân phải tôn trọng, nghiêm chỉnh chấp hành, nếu không chấp hành thì sẽ bị Chấp hành viên của cơ quan THADS có thẩm quyền áp dụng biện pháp cưỡng chế thi hành án dân sự (THADS) tương ứng, trong đó có biện pháp Kê biên tài sản (KBTS) của người phải thi hành án (THA) để đảm bảo cho việc THADS. Như vậy, có thể hiểu KBTS trong THADS là một biện pháp cưỡng chế THADS do Chấp hành viên của cơ quan THADS có thẩm quyền thực hiện theo trình tự, thủ tục pháp luật quy định để bảo đảm thi hành nghiêm chỉnh các bản án, quyết định về nghĩa vụ thanh toán tiền đã có hiệu lực thi hành. Tuy nhiên, hoạt động này ngoài việc thực hiện đúng các quy định của Luật THADS năm 2008, được sửa đổi, bổ sung năm 2014 và các văn bản hướng dẫn thi hành luật THADS ra, thì khi áp dụng biện pháp cưỡng chế KBTS của người phải thì hành án Chấp hành viên phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản sau đây:
Một là, nguyên tắc phối hợp trong hoạt động KBTS.
Theo quy định của pháp luật, thì Chấp hành viên cơ quan THADS được thực hiện quyền lực của Nhà nước giữ vai trò chủ đạo để tổ chức thi hành bản án, quyết định của Toà án. Tuy nhiên, trong quá trình tổ chức THA, thì có rất nhiều trường hợp đương sự có hành vi chống đối quyết liệt dưới nhiều hình thức khác nhau. Do vậy, nếu không có sự phối hợp, hỗ trợ của các cơ quan, tổ chức và cá nhân có liên quan, thì hoạt động THADS không đạt hiệu quả, vì hoạt động KBTS trong THADS là hoạt động liên quan trực tiếp đến quyền về tài sản và nhân thân của các bên đương sự, để giải quyết việc THA, cơ quan thi hành án dân sự phải tiến hành nhiều thủ tục như: Tống đạt, xác minh, áp dụng các biện pháp đảm bảo, biện pháp cưỡng chế THA v.v... vì thế, cơ quan THADS không thể tự mình thực hiện được các công việc trên, mà cần có sự phối hợp với các cơ quan, tổ chức có liên quan. Việc phối hợp tốt với các cơ quan, tổ chức, ban ngành liên quan trong THADS là một trong những yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả của hoạt động KBTS trong THADS.
Chấp hành viên đang thực hiện việc Kê biên tài sản trong THADS
(Ảnh minh hoạ)
Hai là, không tổ chức KBTS của người phải THA trong khoảng thời gian pháp luật không cho phép và không được KBTS đối với một số loại tài sản do pháp luật quy định.
KBTS trong THADS là biện pháp cưỡng chế thể hiện sức mạnh, quyền lực đặc biệt của Nhà nước và chỉ duy nhất Chấp hành viên cơ quan THADS mới có quyền năng này. Việc áp dụng biện pháp cưỡng chế KBTS trong THADS thể hiện sự tôn nghiêm của pháp luật nhằm trấn áp, trừng trị những hành vi vi phạm pháp luật, buộc người phải THADS phải có trách nhiệm thực hiện theo nội dung bản án, quyết định của Toà án cũng như các quyết định khác của cấp có thẩm quyền. Tuy nhiên, không phải tùy tiện tiến hành việc KBTS của người phải THA trong khoảng thời gian nào cũng được, mà phải nhất nhất theo quy định của pháp luật. Ví dụ như pháp luật về THADS ở nước ta quy định không được áp dụng biện pháp cưỡng chế THADS trong khoảng thời gian từ 22 giờ đến 06 giờ sáng ngày hôm sau, các ngày nghỉ, ngày lễ theo quy định của pháp luật, phong tục, tập quán hoặc là trong khoản thời gian tự nguyện THA (thời gian tự nguyện theo quy định pháp luật về THADS là 10 ngày, kể từ ngày người phải THA được thông báo hợp về THA); trong thời gian 15 ngày trước và sau Tết Nguyên đán không được tổ chức KBTS trong THADS có huy động lực lượng.
Bên cạnh đó, pháp luật cũng quy định Chấp hành viên không được phép áp dụng biện pháp cưỡng chế KBTS đối với một số loại tài sản, nhằm đảm bảo cho người phải THA và gia đình họ có cuộc sống sinh hoạt ở mức độ tối thiểu. Cụ thể pháp luật quy định không được cưỡng chế kê biên một số loại tài sản như: tài sản bị cấm lưu thông theo quy định của pháp luật; tài sản phục vụ quốc phòng, an ninh, lợi ích công cộng; tài sản do ngân sách nhà nước cấp cho cơ quan, tổ chức; số lương thực đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người phải THA và gia đình trong thời gian chưa có thu nhập, thu hoạch mới; số thuốc cần dùng để phòng, chữa bệnh của người phải thi hành án và gia đình; vật dụng cần thiết của người tàn tật, vật dụng dùng để chăm sóc người ốm; đồ dùng thờ cúng thông thường theo tập quán ở địa phương; công cụ lao động cần thiết, có giá trị không lớn được dùng làm phương tiện sinh sống chủ yếu hoặc duy nhất của người phải THA và gia đình; đồ dùng sinh hoạt cần thiết cho người phải THA và gia đình; số thuốc phục vụ việc phòng, chữa bệnh cho người lao động; nhà trẻ, trường học, cơ sở y tế và thiết bị, phương tiện, tài sản khác thuộc các cơ sở này, nhưng không phải là tài sản dùng để kinh doanh; trang thiết bị, phương tiện, công cụ bảo đảm an toàn lao động, phòng, chống cháy nổ, phòng, chống ô nhiễm môi trường…
Như vậy, pháp luật quy định về khoảng thời gian nào không được tiến hành hoạt động KBTS và những loại tài sản nào không được kê biên để thi hành án là nhằm mục đích thể hiện chính sách nhân đạo của Nhà nước, bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân, thể hiện tính nhân văn sâu sắc trong các quy định của pháp luật về KBTS trong THADS.
Ba là, việc KBTS trong THADS phải căn cứ vào nghĩa vụ thi hành án của người phải thi hành án.
Việc KBTS trong THADS muốn hiệu quả cao, thì Chấp hành viên cơ quan THADS phải căn cứ vào nội dung bản án, quyết định của Toà án, quyết định THA; tính chất, mức độ, nghĩa vụ THA; điều kiện của người phải THA; yêu cầu của người phải THA đề nghị kê biên xử lý tài sản nào trước. Tuy nhiên, Chấp hành viên phải xem xét cụ thể nếu xét thấy đề nghị của người phải THA không làm ảnh hưởng đến việc KBTS và không trái với quy định của pháp luật và tình hình thực tế của địa phương để lựa chọn việc áp dụng biện pháp cưỡng chế KBTS trong THADS tương ứng với nghĩa vụ của người phải THA và chi phí cho việc cưỡng chế KBTS theo quy định của pháp luật. Trường hợp Chấp hành viên đã xác minh rõ người phải THA chỉ có một tài sản duy nhất lớn hơn nhiều lần so với nghĩa vụ phải THA mà tài sản đó không thể phân chia được hoặc việc phân chia tài sản sẽ làm giảm đáng kể giá trị của tài sản thì vẫn có quyền áp dụng biện pháp cưỡng chế KBTS trong THADS đối với tài sản đó.
Thực tế cho thấy, trong quá trình thiết lập hồ sơ cưỡng chế KBTS của người phải THA có nhiều nội dung khác nhau do quy định của pháp luật, nhưng Chấp hành viên cần phải nhất nhất tuân thủ một số nguyên tắc cơ bản nói trên, thì mới mang lại hiệu quả cao trong hoạt động THADS nói chung và cưỡng chế KBTS nói riêng.
( Nguyễn Trọng Tài, Phòng Thi hành án dân sự Khu vực 1 – Gia Lai)