Kê biên tài sản của doanh nghiệp trong thi hành án dân sự là một biện pháp cưỡng chế thi hành án do Chấp hành viên Cơ quan Thi hành án có thẩm quyền thực hiện đối với tài sản doanh nghiệp, nhằm đảm bảo nghĩa vụ thanh toán tiền của doanh nghiệp theo nội dung bản án, quyết định dân sự có hiệu lực thi hành. Đây là một trong những biện pháp cưỡng chế rất khó khăn và phức tạp nhất mà Chấp hành viên áp dụng đối với bên phải thi hành án là doanh nghiệp có điều kiện thi hành án, nhưng không tự nguyện thi hành án.
Tại khoản 10 Điều 4 Luật Doanh nghiệp 2020, được sửa đổi, bổ sung năm 2025, quy định: “Doanh nghiệp là tổ chức có tên riêng, có tài sản, có trụ sở giao dịch, được thành lập hoặc đăng ký thành lập theo quy định của pháp luật nhằm mục đích kinh doanh” và cũng theo quy định tại Điều 17 của Luật này, thì ở Việt Nam có 04 loại hình doanh nghiệp là: Doanh nghiệp tư nhân, Công ty hợp danh, Công ty trách nhiệm hữu hạn và Công ty cổ phần; đồng thời theo quy định của pháp luật thì doanh nghiệp là một loại chủ thể đặc thù, bởi mọi quyền và nghĩa vụ phát sinh từ hoạt động của doanh nghiệp đều phải thực hiện thông qua người đại diện, cụ thể đươc quy định tại khoản 1 Điều 12 Luật doanh nghiệp: “Người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp là cá nhân đại diện cho doanh nghiệp thực hiện các quyền và nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch của doanh nghiệp, đại diện cho doanh nghiệp với tư cách người yêu cầu giải quyết việc dân sự, nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trước Trọng tài, Toà án và các quyền, nghĩa vụ khác theo quy định của pháp luật”.
Để việc kê biên tài sản của doanh nghiệp đúng trình tự, thủ tục theo quy định của pháp luật, tránh trường hợp bị khiếu nại, tố cáo hoặc bồi thường Nhà nước, trong khuôn khổ của bài viết này, tôi xin chia sẻ một số kinh nghiệm từ thực tiễn áp dụng biện pháp cưỡng chế kê biên tài sản của bên phải thi hành án là doanh nghiệp như sau:
Thứ nhất, Chấp hành viên cần phải nắm vững các quy định của pháp luật về Thi hành án dân sự; pháp luật về doanh nghiệp và các quy định của pháp luật có liên quan, vì đây là chìa khoá vạn năng để thực hiện việc kê biên tài sản của doanh nghiệp.
Chấp hành viên đang thực hiện việc cưỡng chế kê biên tài sản của doang nghiệp (Ảnh minh hoạ)
Thứ hai, Chấp hành viên phải xác định chính xác người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp tại thời điểm thi hành án, nhằm mục đích để xác định quyền, nghĩa vụ của họ khi tham gia quá trình giải quyết việc thi hành án cũng như khi Chấp hành viên thực hiện việc cưỡng chế kê biên tài sản của doanh nghiệp. Nếu xác định sai người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp, thì kết quả tổ chức thi hành án của Chấp hành viên sẽ bị vi phạm pháp luật và dẫn đến hậu quả khó lường.
Thứ ba, thực tiễn cho thấy tài sản phải cưỡng chế kê biên của doanh nghiệp thường là máy móc, nguyên nhiên vật liệu, hàng hóa, các dây chuyền để hoạt động sản xuất; tài sản là công trình được xây dựng gắn với đất thuê của Nhà nước trả tiền hàng năm; một số tài sản khác của doanh nghiệp mang yếu tố kỹ thuật, công nghệ. Do vậy, trước khi tiến hành kê biên Chấp hành viên cần phải xác minh kỹ và phải mời cơ quan có chức năng hoặc chuyên gia có chuyên môn để tham gia xác minh và phải tham khảo giá thị trường để biết giá trị của tài sản, tránh trường hợp kê biên tài sản của doanh nghiệp quá số tiền phải thi hành án và các chi phí cưỡng chế hợp lý theo quy định của pháp luật. Đặc biệt Chấp hành viên lưu ý là theo quy định của pháp luật về thi hành án án dân sự và pháp luật liên quan như luật đất đai hiện hành thì Chấp hành viên không được kê biên, xử lý đối với quyền thuê đất mà chỉ được kê biên đối với tài sản gắn liền với đất thuê.
Thứ tư, Khi kê biên tài sản của doanh nghiệp Chấp hành viên phải nhất nhất tuân thủ theo quy định tại Khoản 5 Điều 24 Nghị định số 62/2015/NĐ ngày 18 tháng 07 năm 2015 của Chính phủ, quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Thi hành án dân sự được sửa đổi, bổ sung một số điều theo Nghị định số 33/2020/NĐ-CP ngày 17/3/2020 và Nghị định số 152/2024/NĐ-CP, ngày 15 tháng 11 năm 2024 của Chính phủ. Do đó, Chấp hành viên chỉ được kê biên các loại tài sản khác của doanh nghiệp sau khi đã khấu trừ tài khoản, xử lý vàng, bạc, đá quý, kim khí quý khác, giấy tờ có giá của doanh nghiệp đang do doanh nghiệp quản lý hoặc đang do người thứ ba giữ mà vẫn không đủ để thi hành án, trừ trường hợp bản án, quyết định có quyết định khác (bản án, quyết định của toà án có nội dung xử lý tài sản cụ thể để dảm bảo việc thi hành án) hoặc đương sự có thỏa thuận khác.
Thứ năm, Khi kê biên tài sản của doanh nghiệp, Chấp hành viên phải tuân thủ theo quy định tại Khoản 3 Điều 87 Luật Thi hành án dân sự, theo đó Chấp hành viên không được kê biên tài sản là: số thuốc phục vụ việc phòng, chữa bệnh cho người lao động; lương thực, thực phẩm, dụng cụ và tài sản khác phục vụ bữa ăn cho người lao động; nhà trẻ, trường học, cơ sở y tế và thiết bị, phương tiện, tài sản khác thuộc các cơ sở này, nếu không phải là tài sản để kinh doanh; trang thiết bị, phương tiện, công cụ bảo đảm an toàn lao động, phòng, chống cháy nổ, phòng, chống ô nhiễm môi trường.
Với một số nội dung chia sẻ nêu trên, thiết nghĩ trong quá trình tổ chức thi hành án liên quan đến bên phải thi hành án là doanh nghiệp, nếu Chấp hành viên cơ quan thi hành án dân sự vận dụng để xử lý, thì sẽ mang lại hiệu quả cao trong hoạt động này./.
TS. Nguyễn Trọng Tài
Phòng Thi hành án dân sự Khu vực 1 – Gia Lai