Kê biên tài sản Hoa lợi của người phải thi hành án trong Thi hành án dân sự (THADS) là một trong các biện pháp cưỡng chế thi hành án được quy định tại Điều 97 Luật THADS năm 2008, sửa đổi bổ sung năm 2014, cụ thể: “Trường hợp người phải thi hành án có tài sản mang lại hoa lợi, Chấp hành viên kê biên hoa lợi đó để bảo đảm thi hành án. Đối với hoa lợi là lương thực, thực phẩm thì khi kê biên, Chấp hành viên phải để lại một phần để người phải thi hành án và gia đình họ sinh sống theo quy định tại điểm a khoản 2 Điều 87 của Luật này.” Quy định của luật như trên là nhằm đảm bảo cho bản án, quyết định của Toà án cũng như các quyết định khác của cấp có thẩm quyền được thi hành trên thực tế, mang lại quyền và lợi ích hợp pháp cho các bên đương sự và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Tuy nhiên, trong thực tiễn áp dụng, bản thân tôi nhận thấy biện pháp cưỡng chế kê biên tài sản là hoa lợi của người phải thi hành án hết sức khó khăn, vướng mắc, áp dụng không có khả thi, bởi lẽ:
Tại Khoản 1 Điều 109 Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định: “Hoa lợi là sản vật tự nhiên mà tài sản mang lại”, theo điều luật thì có thể hiểu Hoa lợi là tài sản được sinh ra một cách tự nhiên từ tài sản gốc và có định kỳ sẽ làm phát sinh một sản vật mới. Ví dụ như trái cây: trái Xoài, trái mít, trái sầu riêng, … được thu hoạch từ cây cối; các loại trứng do gia cầm đẻ ra, các loại con do gia súc mẹ sinh ra…
Theo quy định của pháp luật về THADS, thì Chấp hành viên vẫn được quyền áp dụng biện pháp cưỡng chế kê biên tài sản là hoa lợi để đảm bảo cho việc thi hành án, nhưng khi tiến hành kê biên Chấp hành viên phải tuân thủ nguyên tắc, xác định hoa lợi bị kê biên có giá trị tương ứng với nghĩa vụ phải thi hành án và các chi phí hợp lý do pháp luật quy định. Trường hợp Chấp hành viên khi kê biên hoa lợi của người phải thi hành án là lương thực, thực phẩm thì Chấp hành viên phải để lại một phần để người phải thi hành án và gia đình họ sinh sống theo quy định tại quy định tại điểm a khoản 2 Điều 87 của Luật THADS: “Số lương thực đáp ứng nhu cầu thiết yếu của người phải thi hành án và gia đình trong thời gian chưa có thu nhập, thu hoạch mới”. Thực tiễn cho thấy Chấp hành viên rất ít áp dụng biện pháp cưỡng chế này, bởi hiện nay pháp luật quy định không cụ thể và một số loại hoa lợi có những tính chất tương tự với tài sản tươi sống, dễ bị hư hỏng nên khi kê biên loại tài sản này Chấp hành viên rất lúng túng khi áp dụng điều luật, không biết mức để lại bao nhiêu, rất khó định lượng con số cụ thể để đảm bảo nhu cầu thiết yếu cho người phải thi hành án và gia đình của người phải thi hành án trong thời gian chưa có thu nhập, thu hoạch mới.
Chấp hành viên cơ quan THADS xác minh thực tế tài sản là hoa lợi của người phải thi hành án (Ảnh minh hoạ)
Mặt khác, trước khi áp dụng biện pháp cưỡng chế kê biên tài sản là hoa lợi, thì Chấp hành viên phải tiến hành xác minh hoa lợi và ước tính giá trị của hoa lợi. Nếu hoa lợi là tài sản tươi sống, thì việc xác định giá trị hoa lợi này hết sức phức tạp, vì giá luôn thay đổi theo giá của thị trường và nhu cầu mua của thương lái. Hơn nữa từ khi xác minh đến khi cưỡng chế kê biên cần phải có thời gian nhất định để Chấp hành viên thông báo cho đương sự và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan thời gian tiến hành cưỡng chế kê biên hoa lợi. Trong khoản thời gian này có thể hoa lợi chưa đến kỳ thu hoạch, hoặc đã quá kỳ thu hoạch và cũng có thể do ảnh hưởng bởi thời tiết dẫn đến chất lượng của hoa lợi không đạt, hay bị mất mát, hư hõng dẫn đến việc người phải thi hành án tìm mọi cách để khiếu nại, tố cáo Chấp hành viên cơ quan THADS là điều không tránh khỏi và đây chính là yếu tố tìm ẩn nguy cơ dẫn đến việc bồi thường nhà nước.
Từ thực tiễn áp dụng, bản thân tôi nhận thấy quy định của điều luật chưa thật sự đi vào cuộc sống, việc răn đe và phòng ngừa trong lĩnh vực trách nhiệm dân sự của người phải thi hành án còn nhiều hạn chế, nhiều tài sản là hoa lợi của người phải thi hành án chưa được Chấp hành viên cơ quan THADS kê biên xử lý kịp thời hoặc Chấp hành viên có tiến hành thủ tục cưỡng chế kê biên tài sản của người phải THA cũng chỉ mang tính thủ tục, Chấp hành viên còn ngại rủi ro, sợ người phải thi hành án chống đối và yêu cầu bồi thường thiệt hại trong quá trình kê biên tài sản là hoa lợi để thi hành án, điều đó đã làm cho bản án, quyết định của toà án cũng như các quyết định khác của cấp có thẩm quyền đã có hiệu lực pháp luật chưa được thi hành trên thực tế một cách triệt để.
Để nâng cao hiệu quả công tác THADS, phù hợp với bản chất Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Trong thời gian đến, tôi đề nghị các cấp có thẩm quyền cần phải tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến cưỡng chế kê biên tài sản của người phải thi hành án nói chung và cưỡng chế kê biên tài sản hoa lợi của người phải thi hành án nói riêng là rất cần thiết./.
(TS. Nguyễn Trọng Tài - Phòng Thi hành án dân sự Khu vực 1 – Gia Lai)